Prinsip Perakaunan · Tingkatan 4 · KSSM

Nota Prinsip Perakaunan Tingkatan 4: Persamaan, Buku Catatan Pertama, Imbangan Duga

Aset = Liabiliti + Ekuiti Pemilik

Itulah persamaan perakaunan, dan seluruh Prinsip Perakaunan Tingkatan 4 dibina di atasnya. Nota ini membawa satu kedai rekaan dari urus niaga pertama hingga imbangan duga dan dua penyata kewangan. Setiap angka boleh disemak semula: debit sama dengan kredit, dan aset sama dengan liabiliti tambah ekuiti pada setiap baris.

Oleh Edwin TanDikemas kini 19 Oktober 2026Rujukan: DSKP KSSM Prinsip Perakaunan Tingkatan 4 (BPK, KPM, April 2016)

A Persamaan
B Buku catatan pertama
C Imbangan duga
D Penyata kewangan
E Templat

9 modul Prinsip Perakaunan Tingkatan 4

DSKP membahagikan nota prinsip perakaunan Tingkatan 4 kepada sembilan modul. Buku dan nota menomborkannya sebagai Bab 1 hingga 9 dalam susunan yang sama.

Bab	Modul	Jam
1	Pengenalan kepada Perakaunan	10
2	Klasifikasi Akaun dan Persamaan Perakaunan	10
3	Dokumen Perniagaan sebagai Sumber Maklumat	12
4	Buku Catatan Pertama	14
5	Lejar	15
6	Imbangan Duga	6
7	Penyata Kewangan Milikan Tunggal tanpa Pelarasan	8
8	Pelarasan pada Tarikh Imbangan dan Penyediaan Penyata Kewangan Milikan Tunggal	24
9	Pembetulan Kesilapan	6
	Jumlah	105

Sumber: DSKP KSSM MPEI Prinsip Perakaunan Tingkatan 4, Bahagian Pembangunan Kurikulum, terbitan April 2016, Jadual 5 (3 jam seminggu).

Prinsip Perakaunan Tingkatan 4 Bab 1: Pengenalan kepada Perakaunan

Bab 1 tiada pengiraan. Ia memperkenalkan empat sub bidang perakaunan: perakaunan kewangan, perakaunan pengurusan, pengauditan dan percukaian. Ia juga menyebut badan profesional: Institut Akauntan Malaysia (MIA) ditubuhkan di bawah Akta Akauntan 1967, dan Lembaga Piawaian Perakaunan Malaysia (MASB) di bawah Akta Pelaporan Kewangan 1997.

Contoh rekaan

Kedai Alat Tulis Melati: 12 urus niaga bulan Mac

Semua nama di bawah ialah rekaan. Cik Melati membuka kedai alat tulis pada 1 Mac 2026. Inilah urus niaga bulan pertamanya, yang akan digunakan sepanjang halaman.

#	Tarikh	Urus niaga
1	1 Mac	Cik Melati memulakan perniagaan dengan memasukkan RM20,000 ke akaun bank perniagaan.
2	2 Mac	Membeli perabot kedai RM6,000 secara kredit daripada Syarikat Perabot Teguh.
3	3 Mac	Cik Melati membawa masuk komputer miliknya bernilai RM2,500 sebagai modal tambahan.
4	5 Mac	Membeli barang niaga RM8,000 secara kredit daripada Syarikat Kertas Damai.
5	10 Mac	Jualan tunai RM7,000, terus dimasukkan ke bank.
6	12 Mac	Menjual barang niaga RM3,500 secara kredit kepada Pusat Tuisyen Cahaya.
7	15 Mac	Membayar sewa kedai RM1,200 dengan cek.
8	20 Mac	Menerima cek RM2,000 daripada Pusat Tuisyen Cahaya.
9	22 Mac	Membayar RM5,000 kepada Syarikat Kertas Damai dengan cek.
10	25 Mac	Cik Melati mengeluarkan RM800 dari bank perniagaan untuk kegunaan sendiri.
11	28 Mac	Membayar bil elektrik RM300 dengan cek.
12	31 Mac	Membayar gaji pembantu kedai RM1,500 dengan cek.

Pada 31 Mac, stok yang belum terjual dikira bernilai RM2,500 (inventori akhir, harga kos).

Bab 2 · SK 2.3

Persamaan perakaunan

Bentuk asas: Aset = Liabiliti + Ekuiti Pemilik. Apabila hasil dan belanja diambil kira, ekuiti pemilik dipecahkan:

Aset = Liabiliti + Modal + Hasil − Belanja − Ambilan

Halaman ini menggunakan sistem inventori berkala: belian barang niaga dicatat sebagai belanja (Belian) sehingga inventori akhir dikira pada hujung bulan. Ada buku latihan yang terus mencatat Inventori bertambah bagi belian yang sama; ikut kaedah yang digunakan guru anda.

Setiap urus niaga mengubah sekurang-kurangnya dua tempat, tetapi kedua-dua belah persamaan kekal sama. Jadual di bawah menunjukkan baki selepas setiap urus niaga Kedai Melati.

Jadual lebar: leret ke kanan untuk melihat liabiliti dan ekuiti.

Kesan urus niaga ke atas persamaan perakaunan (RM, baki terkumpul)
#	Bank	Perabot	Komputer	ABT*	Jumlah aset	ABB*	Pemiutang lain	Ekuiti pemilik	Perubahan ekuiti
1	20,000				20,000			20,000	+20,000 modal
2	20,000	6,000			26,000		6,000	20,000
3	20,000	6,000	2,500		28,500		6,000	22,500	+2,500 modal
4	20,000	6,000	2,500		28,500	8,000	6,000	14,500	−8,000 belian
5	27,000	6,000	2,500		35,500	8,000	6,000	21,500	+7,000 hasil
6	27,000	6,000	2,500	3,500	39,000	8,000	6,000	25,000	+3,500 hasil
7	25,800	6,000	2,500	3,500	37,800	8,000	6,000	23,800	−1,200 belanja
8	27,800	6,000	2,500	1,500	37,800	8,000	6,000	23,800
9	22,800	6,000	2,500	1,500	32,800	3,000	6,000	23,800
10	22,000	6,000	2,500	1,500	32,000	3,000	6,000	23,000	−800 ambilan
11	21,700	6,000	2,500	1,500	31,700	3,000	6,000	22,700	−300 belanja
12	20,200	6,000	2,500	1,500	30,200	3,000	6,000	21,200	−1,500 belanja
Selepas urus niaga 12					30,200	9,000		21,200

*ABT = Akaun Belum Terima (Pusat Tuisyen Cahaya). ABB = Akaun Belum Bayar (Syarikat Kertas Damai).

Aset 30,200 = Liabiliti 9,000 + Ekuiti 21,200. Persamaan seimbang.
Ekuiti 21,200 = Modal 22,500 + Jualan 10,500 − Belian 8,000 − Belanja 3,000 − Ambilan 800.
Inventori akhir RM2,500 kemudian menambah aset dan ekuiti dengan jumlah yang sama, kerana kos jualan menjadi lebih kecil. Hasilnya 32,700 = 9,000 + 23,700, sama seperti dalam penyata kedudukan kewangan di bawah.

Perangkap biasa

Urus niaga 8 (terima RM2,000 daripada pelanggan) tidak mengubah jumlah aset. Bank naik, Akaun Belum Terima turun dengan jumlah yang sama. Ramai yang tersilap merekodnya sebagai hasil.

Bab 4 · SK 4.1-4.5

Buku catatan pertama: 4 jenis

Urus niaga dicatat dahulu dalam buku catatan pertama, kemudian baru dipindahkan ke lejar. DSKP menyenaraikan empat jenis:

Buku	Untuk urus niaga	Dalam contoh Kedai Melati
Jurnal Am	Catatan pembukaan; belian dan jualan aset bukan semasa secara kredit; ambilan barang niaga; modal tambahan selain tunai dan bank; catatan penutup (juga pelarasan dan pembetulan kesilapan, dalam modul kemudian)	#2, #3
Jurnal Khas	Enam jurnal: Belian, Pulangan Belian, Jualan, Pulangan Jualan, Penerimaan Tunai, Pembayaran Tunai	#4 Jurnal Belian, #6 Jurnal Jualan
Buku Tunai	Wang masuk dan keluar melalui tunai dan bank. Format tiga lajur: tunai, bank, diskaun	#1, #5, #7 hingga #12
Buku Tunai Runcit	Perbelanjaan kecil di bawah sistem panjar	Tiada bulan ini

Jenis urus niaga Jurnal Am: DSKP Prinsip Perakaunan Tingkatan 4, SP 4.2.3. Jenis Jurnal Khas: SP 4.3.3.

Contoh Jurnal Am

Jurnal Am Kedai Alat Tulis Melati
Tarikh	Butiran	Debit (RM)	Kredit (RM)
2 Mac	Perabot	6,000
	Syarikat Perabot Teguh		6,000
	Belian perabot secara kredit daripada Syarikat Perabot Teguh
3 Mac	Komputer	2,500
	Modal		2,500
	Komputer dibawa masuk oleh pemilik sebagai modal tambahan

Akaun yang didebit ditulis dahulu. Akaun yang dikredit ditulis di baris bawah, sedikit ke dalam. Baris terakhir ialah keterangan ringkas. Lajur folio diisi dengan nombor halaman lejar semasa pindahan.

Bab 5 · SK 5.1-5.2

Lejar: peraturan debit dan kredit

Kumpulan akaun	Bertambah di	Berkurang di	Baki normal
Aset	DEBIT	KREDIT	Debit
Belanja (termasuk belian)	DEBIT	KREDIT	Debit
Ambilan	DEBIT	KREDIT	Debit
Liabiliti	KREDIT	DEBIT	Kredit
Modal / ekuiti pemilik	KREDIT	DEBIT	Kredit
Hasil	KREDIT	DEBIT	Kredit

Baki normal: DSKP Prinsip Perakaunan Tingkatan 4, SP 5.2.7. Sisi bertambah dan berkurang: OpenStax, Principles of Financial Accounting, bahagian 3.3.

Setiap urus niaga ada satu debit dan satu kredit yang sama nilai. Itulah sistem catatan bergu. Akaun Bank kedai ini tidak berada dalam lejar kerana bank direkod dalam Buku Tunai; bakinya diambil terus dari situ.

Buku Tunai (lajur bank)

Debit

1 Mac Modal20,000

10 Mac Jualan7,000

20 Mac Pusat Tuisyen Cahaya2,000

Kredit

15 Mac Sewa1,200

22 Mac Syarikat Kertas Damai5,000

25 Mac Ambilan800

28 Mac Elektrik300

31 Mac Gaji1,500

Baki: RM20,200 (debit)

Akaun Modal

Debit

Kredit

1 Mac Bank20,000

3 Mac Komputer2,500

Baki: RM22,500 (kredit)

Akaun Jualan

Debit

Kredit

10 Mac Bank7,000

12 Mac Pusat Tuisyen Cahaya3,500

Baki: RM10,500 (kredit)

Akaun Pusat Tuisyen Cahaya

Debit

12 Mac Jualan3,500

Kredit

20 Mac Bank2,000

Baki: RM1,500 (debit)

Akaun Syarikat Kertas Damai

Debit

22 Mac Bank5,000

Kredit

5 Mac Belian8,000

Baki: RM3,000 (kredit)

Setiap catatan ditulis dengan nama akaun pasangannya. Contoh: dalam Akaun Modal, "1 Mac Bank" bermaksud modal itu masuk melalui bank.

Bab 6 · SK 6.1

Imbangan duga: format dan contoh

Imbangan duga menyenaraikan baki setiap akaun dari lejar, Buku Tunai dan Buku Tunai Runcit pada satu tarikh. Baki debit di satu lajur, baki kredit di lajur lain. Jumlah kedua-dua lajur mesti sama.

Kedai Alat Tulis Melati: Imbangan Duga pada 31 Mac 2026
Akaun	Debit (RM)	Kredit (RM)
Bank	20,200
Perabot	6,000
Komputer	2,500
Pusat Tuisyen Cahaya	1,500
Syarikat Kertas Damai		3,000
Syarikat Perabot Teguh		6,000
Modal		22,500
Ambilan	800
Jualan		10,500
Belian	8,000
Sewa	1,200
Elektrik	300
Gaji	1,500
Jumlah	42,000	42,000

Debit RM42,000 = kredit RM42,000. Perhatikan inventori akhir tidak berada dalam imbangan duga ini; di bawah sistem inventori berkala, ia dikira berasingan dan baru masuk semasa menyediakan penyata kewangan.

Imbangan duga seimbang, tetapi masih ada kesilapan

Imbangan duga hanya menguji sama ada debit sama dengan kredit. Kesilapan berikut tidak akan dikesan olehnya:

Kesilapan ketinggalan: urus niaga langsung tidak direkod.
Kesilapan komisen: akaun yang betul jenisnya tetapi orang yang salah, contohnya bayaran kepada satu pembekal didebit ke akaun pembekal lain.
Kesilapan prinsip: akaun yang salah jenis, contohnya belian perabot didebit ke Akaun Belian.
Kesilapan amaun asal: amaun salah sejak dokumen sumber, jadi kedua-dua belah salah dengan nilai yang sama.
Catatan terbalik (songsang): akaun yang patut didebit dikredit, dan sebaliknya.
Kesilapan saling mengimbangi: dua kesilapan yang nilainya membatalkan satu sama lain.

Senarai ini datang daripada Modul 9 (Pembetulan Kesilapan).

Bab 7 · SK 7.1

Penyata pendapatan: Akaun Perdagangan dan Untung Rugi

Penyata pendapatan perniagaan perdagangan ada dua bahagian. Akaun Perdagangan mengira untung kasar; Akaun Untung Rugi menolak belanja untuk mendapat untung bersih. Untung bersih kemudian dipindahkan ke akaun modal.

Kos jualan = Inventori awal + Belian bersih − Inventori akhirBelian bersih = belian − pulangan belian. Kedai Melati tiada pulangan belian bulan ini.

Kedai Alat Tulis Melati: Penyata Pendapatan bagi bulan berakhir 31 Mac 2026
	RM	RM
Jualan		10,500
Tolak: Kos jualan
Inventori awal	0
Tambah: Belian	8,000
Tolak: Inventori akhir	(2,500)	(5,500)
Untung kasar		5,000
Tolak: Belanja
Sewa	1,200
Elektrik	300
Gaji	1,500	(3,000)
Untung bersih		2,000

Semakan cepat: untung kasar 5,000 = jualan 10,500 − kos jualan 5,500. Untung bersih 2,000 = untung kasar 5,000 − belanja 3,000.

Bab 7 · SK 7.2

Penyata kedudukan kewangan: format dan contoh

Penyata kedudukan kewangan menunjukkan aset, ekuiti pemilik dan liabiliti pada satu tarikh. Ia disediakan daripada imbangan duga yang sama, ditambah inventori akhir dan untung bersih dari penyata pendapatan.

Kedai Alat Tulis Melati: Penyata Kedudukan Kewangan pada 31 Mac 2026
	RM	RM
Aset bukan semasa
Perabot	6,000
Komputer	2,500	8,500
Aset semasa
Inventori akhir	2,500
Akaun Belum Terima: Pusat Tuisyen Cahaya	1,500
Bank	20,200	24,200
Jumlah aset		32,700
Ekuiti pemilik
Modal	22,500
Tambah: Untung bersih	2,000
Tolak: Ambilan	(800)	23,700
Liabiliti semasa
Akaun Belum Bayar: Syarikat Kertas Damai	3,000
Pemiutang lain: Syarikat Perabot Teguh	6,000	9,000
Jumlah ekuiti pemilik dan liabiliti		32,700

Modal akhir = modal 22,500 + untung bersih 2,000 − ambilan 800 = 23,700.
Jumlah aset 32,700 = ekuiti 23,700 + liabiliti 9,000. Persamaan perakaunan sekali lagi.

Modal 22,500 di sini sudah termasuk komputer RM2,500 yang dibawa masuk pada 3 Mac. Dalam contoh ini, hutang kepada Syarikat Perabot Teguh perlu dijelaskan dalam masa tiga bulan, jadi ia dikelaskan sebagai liabiliti semasa.

Bab 8 · SK 8.4

Susut nilai: garis lurus dan baki berkurangan

Susut nilai ialah sebahagian kos aset bukan semasa yang dibebankan setiap tahun. Topik ini dalam Modul 8, selepas penyata tanpa pelarasan. DSKP menyebut tiga kaedah: garis lurus, baki berkurangan dan penilaian semula.

Garis lurus: susut nilai setahun = (kos − nilai sisa) ÷ jangka hayat

Perabot Kedai Melati: kos RM6,000, nilai sisa RM600, jangka hayat 5 tahun. Susut nilai = (6,000 − 600) ÷ 5 = RM1,080 setahun, sama setiap tahun.

Baki berkurangan: susut nilai = kadar % × nilai buku awal tahun

Perabot RM6,000, kadar 20% setahun
Tahun	Nilai buku awal	Susut nilai	Nilai buku akhir
1	6,000	1,200	4,800
2	4,800	960	3,840
3	3,840	768	3,072

Susut nilai baki berkurangan menurun setiap tahun kerana kadar dikenakan pada nilai buku yang semakin kecil. Kaedah ketiga, penilaian semula, tidak ditunjukkan di sini; ikut format dalam buku teks dan latihan kelas.

Rujukan istilah: DSKP SP 8.4; amaun boleh susut nilai = kos tolak nilai sisa, IAS 16 Property, Plant and Equipment (IFRS Foundation), perenggan 6 dan 62; di Malaysia piawaian ini ialah MFRS 116.

Untuk latihan

Templat kosong untuk dicetak

Butang "Cetak templat kosong" mencetak empat templat ini sahaja, satu setiap muka surat. Garisan kekal jelas walaupun dicetak hitam putih.

Templat 1: Kesan urus niaga ke atas persamaan perakaunan

#	Aset	Aset	Aset	= Liabiliti	+ Ekuiti pemilik	Catatan

Templat 2: Jurnal Am

Tarikh	Butiran	Folio	Debit (RM)	Kredit (RM)

Templat 3: Akaun T (empat akaun)

Akaun ______________________

Debit

Kredit

Akaun ______________________

Debit

Kredit

Akaun ______________________

Debit

Kredit

Akaun ______________________

Debit

Kredit

Templat 4: Imbangan duga pada ______________

Akaun	Debit (RM)	Kredit (RM)














Jumlah